Mongoolse keelzang: khöömei

Twee klanken uit één keel

UNESCO beschrijft khöömei als een zangvorm die ontstond in westelijk Mongolië, in het Altajgebergte. De zanger bootst natuurgeluiden na en produceert op hetzelfde moment twee verschillende stemgeluiden: een aanhoudende drone, en daarboven een melodie van boventonen. Er komt geen instrument aan te pas. Wikipedia beschrijft boventoonzang in Mongolië als iets dat bijna als een instrument wordt behandeld, met eigen manieren van ademen en adem vasthouden in de borst. Het effect is dat één stem klinkt als twee: één gelijkmatig en laag, één dun en helder. Luister eerst naar de drone, en een paar seconden later naar de melodie.

Wat het woord betekent

Volgens UNESCO betekent khöömei letterlijk farynx, en men gelooft dat de kunst is geleerd van vogels, wier geesten centraal staan in sjamanistische praktijken. U kunt dat als geschiedenis opvatten of als poëzie, maar het wijst op het doel van de traditie: de uitvoerder bootst natuurgeluiden na. Dat doel is de reden waarom het resultaat zo anders kan klinken dan het zingen dat concertzalen gewoonlijk bieden, en waarom de eerste kennismaking mensen vaak verrast.

Twee hoofdstijlen

UNESCO groepeert de vele technieken die in Mongolië worden gebruikt in twee stijlen. In beide komt de drone uit zeer strak gespannen stembanden, en de melodie wordt gevormd door de grootte en vorm van de mondholte: lippen openen en sluiten en de tong bewegen. Het verschil zit in welk deel van het geluid de zanger naar voren duwt, en dat is gemakkelijk te horen zodra u weet waarop u moet luisteren.

• Kharkhiraa, de diepe stijl: een drone in een normale stem, met de ondertoon een octaaf lager benadrukt
• Isgeree khöömei, de fluitstijl: de boventonen boven de drone worden benadrukt, wat een hogere fluitklank geeft

Meer stijlen, genoemd naar waar het geluid vandaan lijkt te komen

Naast die twee hebben Khalkha-zangers nog meer stijlen benoemd. Verschillende zijn vernoemd naar het deel van het lichaam dat het geluid lijkt te vormen: een melodische of lyrische stijl, een met de lippen, een met het verhemelte, een met de neus, een in de keel en een in de borstholte. Nog een, türlegt genaamd, combineert khöömii met lang lied. Een luisteraar in een zaal zal niet al deze stijlen van elkaar kunnen onderscheiden, en niemand verwacht dat van u. Het is genoeg om op te merken dat khöömei een familie van technieken is en niet één enkel geluid.

Waar het werd gezongen

Khöömei is een kunst van nomaden. UNESCO vermeldt het bij gelegenheden van grote staatsceremonies tot feestelijke huiselijke evenementen, en het wordt ook gezongen tijdens het hoeden en in de joert om baby's in slaap te wiegen. UNESCO merkt ook op dat khöömei prominent aanwezig is op Naadam, het nationale festival van worstelen, boogschieten en paardenrennen. Het concertpodium is de recente setting, niet de oorspronkelijke. Dat helpt bij de verwachtingen: een podiumstuk is één gepolijste versie van iets dat in een tent, over een weide, of voor een kind werd gezongen.

Hoe het wordt geleerd

Traditioneel wordt khöömei mondeling overgedragen van drager op leerling, of van meester op leerling. Leren gebeurt op het gehoor en door voorbeeld, wat past bij een kunstvorm waarvan de belangrijkste bewegingen zich in de mond afspelen. De traditie steunt op leraren en jarenlange oefening. Dat is een goede reden om een podiumoptreden te beschouwen als het werk van getrainde specialisten, en niet als een partijtrucje dat iedereen op één avond onder de knie krijgt.

Khöömei, Tuva en de wijde Altai

Keelzang komt in de hele Altai-regio voor. Het wordt beoefend in Tuva, Mongolië, Binnen-Mongolië en Altai, en Tuvinse zangers hebben hun eigen namen voor stijlen, zoals sygyt voor het fluitende geluid en kargyraa voor een diepe, grommende klank. Een verwante Mongoolse kunst, de tsuur, versmelt een houten pijp met de keel van de zanger tot een drone en een fluitklank; UNESCO vermeldt het als dringend toe te zien op bescherming. Als u een Tuvins woord hoort in een Mongools programma, bevindt u zich in dezelfde familie van klanken.

Naast het lange lied

Khöömei kan een programma delen met het Mongoolse lange lied, en samen vormen ze een treffend contrast. Het lange lied is een lyrische zang met overvloedige versiering, falset en een zeer breed vocaal bereik. Khöömei is gelijkmatiger en gelaagd, een drone met een melodie erbovenop. Eén genoemde stijl, türlegt, verenigt hen in één stuk. Als een programma beide bevat, luister dan naar hoe het lange lied een paar woorden over minuten uitspreidt, terwijl khöömei stil blijft staan en de harmonischen laat bewegen. Beide kunsten komen uit dezelfde pastorale wereld, en beide overleven omdat zangers ze van mens tot mens doorgeven.

Lees verder: Urtiin duu: het Mongoolse langzame lied

Woorden die u kunt horen

Een handvol termen duikt op in programmatoelichtingen en in gesprekken over keelzang, en als u ze kent, volgt u de avond gemakkelijker. Khöömei is de kunst zelf, en het woord betekent farynx. De twee onderstaande stijlen zijn degene die UNESCO noemt, en türlegt is de stijl die khöömii met het lange lied verbindt. Morin khuur is de paardenkopvedel die vaak het podium deelt met de zanger, en tsuur is de verwante pijpkunst die de keel leent voor haar drone.

• Khöömei: de kunst van keelzang
• Kharkhiraa: de diepe stijl
• Isgeree khöömei: de fluitende stijl
• Türlegt: khöömii gecombineerd met het lange lied
• Tsuur: een houten pijp bespeeld met de keel

Hoe je moet luisteren in de zaal

Begin met de drone. Laat je oor tot rust komen op de lage, gestage toon en luister dan naar de dunne, heldere melodie die zich daarboven beweegt. Wanneer de zanger van stijl verandert, kan de drone wegzakken in een grom of kan de melodie zich verscherpen tot een fluittoon. Als je het tweede geluid moeilijk kunt vinden, sluit dan je ogen voor een paar seconden, want sommige luisteraars merken dat de harmonischen naar voren komen zodra ze ophouden naar de mond te kijken. Geef het een minuut voordat je besluit dat het er niet is, en als je thuis al een opname hebt gehoord, bedenk dan dat een opname en een zaal verschillend zijn, dus het kan langer duren voordat je de melodie vindt.

Voor wie dit niet is

Als je een concert wilt met niets dan keelzang, dan is dit dat niet: khöömei is een van de verschillende kunsten in een programma dat ook instrumenten, dans en contorsie bevat. Het is ook de verkeerde plek om de techniek te leren, want daarvoor heb je een leraar en veel tijd nodig. En als ongewone vocale klanken niets voor jou zijn, kan een drone met een fluittoon erboven even wennen zijn, dus lees deze gids vóór de voorstelling en niet tijdens.