Urtiin duu: het Mongoolse langzame lied

Een uitgerekt lied

De naam verwijst naar lengte, maar beschrijft vooral de manier waarop een lied wordt gezongen, niet hoe lang het duurt. Elke lettergreep van de tekst wordt lang aangehouden, waardoor een lied van vier minuten slechts ongeveer tien woorden kan bevatten. Het tempo is langzaam, de intervallen zijn groot en er is geen vast ritme. Het ontbreken van een gestage beat is het eerste dat opvalt; de melodie zweeft en golft.

Een van de twee grote liedvormen

UNESCO noemt urtiin duu een van de twee belangrijkste vormen van het Mongoolse lied. De andere is het korte lied, bogino duu. Als rituele expressievorm die verbonden is met belangrijke vieringen en festiviteiten, speelt het lange lied een onderscheiden en geëerde rol in de Mongoolse samenleving, aldus UNESCO. Een programma dat er een bevat, biedt u de vorm die Mongoliërs zelf met ceremonie associëren.

Sieraad en assortiment

UNESCO omschrijft het lange lied als een lyrische zang, gekenmerkt door een overvloed aan versieringen, falset, een extreem breed vocaal bereik en een vrije compositievorm. De stijgende melodie is langzaam en gelijkmatig, terwijl de dalende melodie vaak wordt doorkruist door een levendig ritme. Een bekende versiering is shuranhai: aangehouden noten met een diep vibrato op de klinkers. Samen maken deze kenmerken het lange lied tot een van de meest herkenbare klanken in de Mongoolse muziek.

Wanneer het wordt gezongen

Het lange lied hoort bij bijzondere gelegenheden, niet bij de radio. UNESCO vermeldt bruiloften, de inwijding van een nieuw huis, de geboorte van een kind en het brandmerken van veulens als momenten waarop nomadische gemeenschappen het ten gehore brengen. Ook op Naadam, het festival van worstelen, boogschieten en paardenrennen, is het te horen. Die band met keerpunten verklaart waarom een lang lied plechtig kan klinken: het markeert een moment, en de lengte van elke frase geeft dat moment ruimte.

Drie benoemde stijlen

Zangers beschrijven lange liederen in drie stijlen, genaamd besreg, suman en aizam, ruwweg 'mineur', 'gewoon' en 'majeur' of majestueus. Ze beschrijven de zangtechniek en het karakter, niet de lengte van een lied. Aizam-liederen openen ceremonies en feesten en beproeven zowel de zanger als de vioolspeler. Programma's veranderen, dus niemand kan een bepaald stuk op een bepaalde datum beloven.

Wie speelt mee

In oostelijk Mongolië wordt een lang lied gewoonlijk gezongen met de morin khuur, en soms met een oude fluit genaamd limbe. Oirat-groepen in het westen zingen doorgaans zonder begeleiding, of met de igil, een strijkinstrument verwant aan de viool. Een zanger die een noot het langst aanhoudt, wordt het meest gewaardeerd, en de teksten variëren van filosofisch en religieus tot romantisch en feestelijk, vaak met paarden als terugkerend symbool.

Lees verder: Morin khuur: de paardenkopvedel

Hoe oud, en hoe kwetsbaar

UNESCO stelt dat algemeen wordt aangenomen dat het lange lied 2.000 jaar geleden is ontstaan, en dat het sinds de dertiende eeuw in literaire werken is vastgelegd. Veel regionale stijlen overleven. Maar sinds de jaren vijftig hebben verstedelijking en industrialisatie het nomadische leven verdrongen, en op sommige plaatsen is grasland in woestijn veranderd, waardoor veel families zich hebben gevestigd. Klassieke thema's zoals lof voor de deugden van nomaden verliezen hun relevantie. UNESCO schreef het lange lied in 2008 in als gedeeld erfgoed van Mongolië en China.

De langste liederen

Sommige lange liederen zijn monumentaal. Uvgin shuvuu khoyor, ook wel Jargaltain delger genoemd, kan drie uur duren wanneer alle 32 strofen worden gezongen. Een podiumprogramma biedt dat niet, en een lied in een gemengde voorstelling is slechts een enkel stuk van een paar minuten. Maar het bestaan van zulke liederen toont hoe ver de vorm kan reiken, en waarom een paar minuten lang lied op een podium slechts een proeverij is.

Luisteren in de zaal

Weersta de neiging te wachten tot de melodie zich oplost. Laat de eerste lange noot je een tijdje meevoeren, merk op waar de stem omhoog springt, en luister naar het ornament dat de lijn versiert voordat ze daalt. Als er een viool meespeelt, volg dan hoe de speler de stem nabootst. Het gaat er niet om elk woord te verstaan, maar om het tempo te voelen van een lied gemaakt voor open land. Geef het een minuut voor je oordeelt.