Morin khuur: de paardenkopvedel

Twee snaren en een paardenkop

De morin khuur is een tweesnarige strijkvedel. UNESCO beschrijft een holle, trapeziumvormige klankkast op een lange fretloze hals, met een uitgesneden paardenkop bovenaan en twee stemschroeven die er als oren onder uitsteken. Het klankblad is bedekt met dierenhuid, en de snaren en de strijkstok zijn gemaakt van paardenhaar. Het geluid ontstaat door de strijkstok over de twee snaren te laten glijden of strijken, waardoor een goede speler het als een stem kan laten klinken.

Het nationale instrument van Mongolië

De morin khuur is een van de belangrijkste instrumenten van het Mongoolse volk en wordt beschouwd als een symbool van de natie. Veel Mongoliërs houden er een in huis als teken van vrede en geluk. In het Mongools betekent de naam paardenvedel. In westelijk Mongolië staat het instrument bekend als de ikil, en in het oosten als de shoor. UNESCO riep de traditionele muziek ervan in 2003 uit en schreef haar in 2008 in op de Representatieve Lijst.

Ouder dan het lijkt

UNESCO merkt op dat snaarinstrumenten versierd met paardenhoofden voorkomen in geschreven bronnen uit het Mongoolse rijk van de dertiende en veertiende eeuw. Daarmee staat de paardenhoofdvedel in het geschreven erfgoed van het Mongoolse rijk. Het ontwerp is verbonden met de paardencultus, die centraal staat in het nomadische leven, en de vedel maakte deel uit van rituelen en dagelijkse taken, naast dat het een muziekinstrument was.

Twee legenden

Twee verhalen verklaren het paardenhoofd. In het ene kreeg een herder genaamd Namjil de Koekoek een vliegend paard, waarop hij 's nachts reed om de vrouw van wie hij hield te zien. Een jaloerse vrouw sneed de vleugels eraf, het paard viel en stierf, en de rouwende herder maakte een vedel van zijn huid en staarthaar. In het andere maakte een jongen genaamd Sükhe de eerste vedel nadat een boze heer zijn witte paard had gedood en de geest van het paard hem opdroeg dat te doen, zodat zij beiden niet eenzaam zouden zijn.

Hoe het wordt vastgehouden en gestreken

De speler houdt het instrument bijna rechtop, met de klankkast in de schoot of tussen de benen. De strijkstok wordt van onderaf vastgehouden, met een onderhandse greep, en de hand kan het losse paardenhaar tijdens het spelen strakker trekken, wat fijne controle over de klank geeft. De hals is fretloos en de linkerhand stopt de snaren door ze met de vingers te knijpen. Daarom kan de toon zich buigen en glijden tussen noten op een manier die een instrument met frets niet kan nabootsen.

Wat het speelt

De morin khuur is hoofdzakelijk een soloinstrument, maar begeleidt ook dansen, lange liederen, mythische verhalen, ceremonies en dagelijkse taken rond paarden. Een deel van het repertoire is tatlaga, melodieën bedoeld om dieren te temmen. Tijdens Naadam spelen musici lofzangen voor het beste paard en de beste worstelaar. Die veelzijdigheid is belangrijk in een gemengd programma: dezelfde vedel kan een langzaam lied, een dans en een melodie die een paard nabootst, dragen.

Lees verder: Urtiin duu: het Mongoolse langzame lied

Van de steppe naar het podium

UNESCO wijst op een verandering die van belang is voor iedereen die het instrument in een zaal hoort. De meeste Mongoliërs wonen nu in steden, ver van de historische context van de vedel. Op het podium wordt het instrument vaak gestemd voor de uitvoering, waardoor het hoger en luider klinkt en sommige subtiele klankschakeringen verdwijnen. Herdersgemeenschappen in Zuid-Mongolië bewaren nog veel oudere speelwijzen en de gebruiken eromheen. Wat u in een theater hoort, is een echte traditie, aangepast aan een zaal.

Luisteren in de zaal

Let op de strijkarm en de paardenkop samen. In een folkprogramma kan de morin khuur eerst solo spelen en daarna samengaan met een zanger of een dans. Luister naar de manier waarop noten in elkaar overglijden, dat is nu juist wat een instrument met frets niet doet. Als er meer dan één vedel meespeelt, kan een grotere basversie, de ikh khuur, diepte toevoegen onder hen. Je hebt geen expertise nodig om van het instrument te genieten; het geluid bevalt al bij de eerste kennismaking.