Mongolskie śpiewanie gardłowe: chöömej

Dwa dźwięki z jednego gardła

UNESCO opisuje chöömij jako formę śpiewu, która narodziła się w zachodniej Mongolii, w górach Ałtaj. Śpiewak naśladuje dźwięki natury i wydobywa jednocześnie dwa odrębne głosy: ciągły burdon, a ponad nim melodię alikwotów. Nie używa się żadnego instrumentu. Wikipedia opisuje mongolski śpiew alikwotowy jako traktowany niemal jak instrument, z własnymi sposobami oddychania i powietrzem trzymanym w klatce piersiowej. Efekt jest taki, że jeden głos brzmi jak dwa — jeden stały i niski, drugi cienki i jasny. Najpierw nasłuchuj burdonu, a melodii — kilka sekund później.

Co oznacza to słowo

Według UNESCO chöömij dosłownie oznacza gardło i uważa się, że sztuka ta została przejęta od ptaków, których duchy odgrywają centralną rolę w praktykach szamańskich. Można to traktować jako historię lub jako poezję, ale wskazuje to na cel tej tradycji: wykonawca naśladuje dźwięki natury. Właśnie dlatego efekt może brzmieć tak odmiennie od śpiewu, jaki zwykle oferują sale koncertowe, i dlatego pierwsze zetknięcie z nim często zaskakuje.

Dwa główne style

UNESCO grupuje liczne techniki stosowane w Mongolii w dwa style. W obu burdon wydobywa się z bardzo napiętych strun głosowych, a melodię kształtuje wielkość i forma jamy ustnej: otwieranie i zamykanie warg oraz ruchy języka. Różnica polega na tym, którą część dźwięku śpiewak wysuwa na pierwszy plan — łatwo to usłyszeć, gdy już wie się, na co słuchać.

• Charchiraa, styl głęboki: burdon w normalnym głosie, z podkreśloną podnutą o oktawę niżej
• Isgeree chöömij, styl świszczący: podkreślone alikwoty ponad burdonem, dające wyższy świst

Więcej stylów, nazwanych od tego, skąd zdaje się płynąć dźwięk

Poza tymi dwoma śpiewacy chałchascy nazwali kolejne style. Kilka z nich nosi nazwy części ciała, która zdaje się kształtować dźwięk: styl melodyjny lub liryczny, jeden tworzony wargami, jeden podniebieniem, jeden nosem, jeden w gardle i jeden w jamie piersiowej. Jeszcze jeden, nazwany türlegt, łączy chöömij z długą pieśnią. Słuchacz na sali nie rozróżni ich wszystkich i nikt tego od niego nie oczekuje. Wystarczy zauważyć, że chöömij to rodzina technik, a nie jeden dźwięk.

Gdzie go śpiewano

Chöömij to sztuka nomadów. UNESCO odnotowuje go przy okazjach od wielkich ceremonii państwowych po świąteczne uroczystości domowe, a śpiewa się go także podczas wypasu i wewnątrz jurty, by kołysać dzieci do snu. UNESCO zauważa również, że chöömij odgrywa znaczącą rolę na Naadam, narodowym święcie zapasów, łucznictwa i wyścigów konnych. Scena koncertowa to niedawna oprawa, nie pierwotna. To pomaga w oczekiwaniach: występ sceniczny to jedna dopracowana wersja czegoś, co śpiewano w namiocie, na pastwisku albo dziecku.

Jak się go uczą

Tradycyjnie chöömej przekazywany jest ustnie z pokolenia na pokolenie lub z mistrza na ucznia. Nauka odbywa się ze słuchu i przez naśladownictwo, co doskonale pasuje do sztuki, której kluczowe dźwięki powstają wewnątrz jamy ustnej. Ta tradycja opiera się na nauczycielach i latach praktyki. To dobry powód, by występ sceniczny traktować jako dzieło wyszkolonych specjalistów, a nie jako sztuczkę, którą każdy opanuje w jeden wieczór.

Chöömej, Tuwa i szerszy Ałtaj

Śpiew gardłowy jest wspólnym dziedzictwem całego regionu ałtajskiego. Uprawia się go w Tuwie, Mongolii, Mongolii Wewnętrznej i na Ałtaju, a śpiewacy tuwińscy mają własne nazwy stylów, takie jak sygyt dla dźwięku gwizdanego i kargyraa dla głębokiego, warczącego. Pokrewna sztuka mongolska, tsuur, łączy drewniany flet z gardłem śpiewaka, tworząc dronę i gwizd; UNESCO wpisuje ją jako wymagającą pilnej ochrony. Jeśli w mongolskim programie usłyszysz tuwińskie słowo, to znaczy, że jesteś w tej samej rodzinie dźwięków.

Obok długiej pieśni

Chöömej może dzielić program z mongolską długą pieśnią, a obie tworzą znakomity kontrast. Długa pieśń to liryczny śpiew z bogatą ornamentacją, falsetem i bardzo szeroką skalą głosu. Chöömej jest bardziej równomierny i warstwowy — drona z melodią na wierzchu. Jeden z nazwanych stylów, türlegt, łączy je w jednym utworze. Jeśli program zawiera oba, posłuchaj, jak długa pieśń rozciąga kilka słów na wiele minut, podczas gdy chöömej trwa nieruchomo i pozwala harmonicznym się poruszać. Obie sztuki pochodzą z tego samego pasterskiego świata i obie przetrwały dzięki temu, że śpiewacy przekazują je osobiście.

Czytaj dalej: Urtiin duu: mongolska długa pieśń

Słowa, które możesz usłyszeć

Kilka terminów pojawia się w programach i rozmowach o śpiewie gardłowym — ich znajomość ułatwia śledzenie wieczoru. Chöömej to sama sztuka, a słowo oznacza gardło. Dwa style poniżej to te, które wymienia UNESCO, a türlegt to styl łączący chöömii z długą pieśnią. Morin khuur to skrzypce z końską głową, które często dzielą scenę ze śpiewakiem, a tsuur to pokrewna sztuka fletowa, która pożycza gardło dla swojej drony.

• Chöömej: sztuka śpiewu gardłowego
• Charkhiraa: styl głęboki
• Isgeree chöömej: styl gwizdany
• Türlegt: chöömii połączony z długą pieśnią
• Tsuur: drewniany flet grany gardłem

Jak słuchać w sali

Zacznij od burdonu. Pozwól, by ucho osiadło na niskim, równym dźwięku, a potem nasłuchuj cienkiej, jasnej melodii unoszącej się ponad nim. Gdy śpiewak zmienia styl, burdon może przejść w pomruk, a melodia może wyostrzyć się w świst. Jeśli trudno ci znaleźć drugi dźwięk, zamknij na kilka sekund oczy — niektórzy słuchacze odkrywają, że harmoniczne wysuwają się na pierwszy plan, gdy przestają patrzeć na usta. Daj temu minutę, zanim uznasz, że go tam nie ma, a jeśli słyszałeś już nagranie w domu, pamiętaj, że nagranie i sala to dwie różne rzeczy, więc odnalezienie melodii może zająć więcej czasu.

Dla kogo to nie jest

Jeśli chcesz koncertu składającego się wyłącznie ze śpiewu gardłowego, to nie jest to występ dla ciebie: chöömei to jedna z kilku sztuk w programie, który obejmuje także instrumenty, taniec i kontorsję. To również niewłaściwe miejsce, by uczyć się techniki, która wymaga nauczyciela i wielu godzin pracy. A jeśli nietypowe dźwięki wokalne nie są dla ciebie, burdon ze świstem ponad nim może wymagać chwili, by go polubić — przeczytaj więc ten przewodnik przed występem, a nie w jego trakcie.