Morin khuur: skrzypce z końską głową

Dwie struny i końska głowa

Morin khuur to dwustrunowe skrzypce smyczkowe. UNESCO opisuje wydrążony, trapezoidalny korpus na długim bezprogowym gryfie, z rzeźbioną końską głową na szczycie i dwoma kołkami stroikowymi sterczącymi poniżej niczym uszy. Płyta rezonansowa pokryta jest zwierzęcą skórą, a struny i smyczek wykonane są z końskiego włosia. Dźwięk powstaje przez przesuwanie lub pociąganie smyczkiem po dwóch strunach, dzięki czemu dobry muzyk potrafi wydobyć z instrumentu brzmienie przypominające ludzki głos.

Narodowy instrument Mongolii

Morin khuur to jeden z najważniejszych instrumentów ludu mongolskiego i uważany jest za symbol narodu. Wielu Mongołów trzyma go w domu jako znak pokoju i szczęścia. W języku mongolskim nazwa oznacza skrzypce końskie. W zachodniej Mongolii instrument znany jest jako ikil, a na wschodzie jako shoor. UNESCO ogłosiło jego tradycyjną muzykę w 2003 roku i wpisało ją na Listę Reprezentatywną w 2008 roku.

Starszy, niż wygląda

UNESCO odnotowuje, że instrumenty strunowe ozdobione końskimi głowami pojawiają się w źródłach pisanych z czasów imperium mongolskiego z XIII i XIV wieku. To umiejscawia skrzypce z końską głową w pisemnym przekazie imperium mongolskiego. Konstrukcja wiąże się z kultem konia, który znajduje się w centrum życia koczowniczego, a skrzypce były częścią rytuałów i codziennych zajęć, a także instrumentem muzycznym.

Dwie legendy

Dwie historie wyjaśniają końską głowę. W jednej pasterz imieniem Namjil Kukułka otrzymał latającego konia, na którym nocą jeździł do ukochanej kobiety. Zazdrosna kobieta odcięła mu skrzydła, koń spadł i zginął, a pogrążony w żałobie pasterz zrobił skrzypce z jego skóry i włosia z ogona. W drugiej chłopiec imieniem Sükhe zrobił pierwsze skrzypce, gdy nikczemny pan zabił jego białego konia, a duch konia nakazał mu to uczynić, aby oboje nie byli samotni.

Jak się go trzyma i smyczkuje

Muzyk trzyma instrument niemal pionowo, z pudłem rezonansowym na kolanach lub między nogami. Smyczek trzyma się od spodu, uchwytem podchwytnym, a dłoń może napinać luźne końskie włosie podczas gry, co daje precyzyjną kontrolę nad brzmieniem. Gryf jest bezprogowy, a lewa ręka zatrzymuje struny, przyciskając je palcami. Dlatego dźwięk może się zginać i przesuwać między nutami w sposób, którego instrument z progami nie potrafi naśladować.

Co na nim grywają

Morin khuur to głównie instrument solowy, ale towarzyszy także tańcom, długim pieśniom, opowieściom mitycznym, ceremoniom i codziennym zajęciom związanym z końmi. Częścią repertuaru jest tatlaga, melodie mające oswajać zwierzęta. Na Naadamie muzycy wykonują pieśni pochwalne dla najpiękniejszego konia i najlepszego zapaśnika. Ta rozpiętość ma znaczenie w mieszanym programie: te same skrzypce mogą nieść wolną pieśń, taniec i melodię naśladującą konia.

Czytaj dalej: Urtiin duu: mongolska długa pieśń

Ze stepu na scenę

UNESCO wskazuje na zmianę, która ma znaczenie dla każdego, kto słyszy ten instrument w sali koncertowej. Większość Mongołów mieszka dziś w miastach, daleko od historycznego kontekstu tych skrzypiec. Na scenie instrument jest często strojony pod występ, co czyni go wyższym i głośniejszym oraz zaciera niektóre subtelne odcienie brzmienia. Społeczności pasterskie w południowej Mongolii wciąż zachowują wiele starszych sposobów gry i związanych z nimi zwyczajów. To, co słyszysz w teatrze, to prawdziwa tradycja, zaadaptowana do sali.

Słuchając w sali

Obserwuj jednocześnie ramię smyczka i głowę konia. W programie folklorystycznym morin khuur może najpierw grać solo, a potem dołączyć do śpiewaka lub tańca. Wsłuchaj się w sposób, w jaki dźwięki prześlizgują się jeden w drugi — to właśnie coś, czego instrument z progami nie potrafi. Jeśli gra więcej niż jeden smyczek, większa wersja basowa, ikh khuur, może dodać im głębi. Nic w tym instrumencie nie wymaga wiedzy specjalisty, by czerpać przyjemność; jego brzmienie łatwo polubić już przy pierwszym słuchaniu.